Woensdag 19 oktober 2016 kwamen de adviesraadsleden van de RLRN weer samen met het bestuur van de Raad voor de adviesraadsvergadering. Ter introductie op de vergadering was emeritus hoogleraar, en (o.a.) bestuurslid van de RLRN, Toine van den Hoogen, uitgenodigd om een lezing te houden. Van den Hoogen behandelde in zijn lezing de vraag naar de rol van religie in de publieke ruimte en hield zo een interessant en bijzonder betoog om de nieuwsgierigheid naar de ander te cultiveren en elkaars kompas te helpen versterken. De lezing van deze avond is hieronder terug te lezen.

Religie in het publieke domein

Ooit, nog geen 50 jaren geleden, was dat in deze westerse wereld waarin ook Nijmegen ligt, een vreemde gedachte. Religie doortrok immers het gehele leven en alle aspecten van samenleven. Dat gold voor het christendom dat in de westerse wereld dominant was, maar dat gold ook voor het jodendom. De publieke ruimte apart benoemen laat zien dat er een diepgaande verandering heeft plaatsgevonden in de tijd die historici en filosofen als de moderniteit benoemen.

Rollen van religie

Wie nu aandacht besteedt aan religie in de publieke ruimte, praat over de rollen die religie vervult, kan of dient te vervullen, in de openbaarheid die in onze tijd duidelijk onderscheiden is geraakt van de ruimte van het privé bestaan. Een goed voorbeeld uit Nijmegen is de vredesverklaring van december 2014, waarin vertegenwoordigers van vele religies en levensbeschouwingen die in Nijmegen thuis zijn, alle mensen in de stad oproepen om alle vormen van geweld in de samenleving die ingegeven worden door religies te bestrijden. En te zoeken naar praktijken van onderling begrip en verdraagzaamheid. Het symbool van de publieke ruimte in Nijmegen, de burgemeester, was aanwezig bij het ritueel van afkondiging en ondertekening.

Vele religies in de publieke ruimte

Intussen is, heel anders dan 50 jaren geleden, het christendom allang niet meer de dominante religie in de westerse wereld. De vredesverklaring ontstond vanuit vertegenwoordigers van de drie Abrahamitische religies  en kreeg daarnaast ook ondersteuning uit de kringen van boeddhisten, hindoes, bahai’s, humanisten, joodse gemeenschappen en alevieten. Al deze gemeenschappen zijn in Nijmegen bij elkaar in de Raad van Levensbeschouwing en Religie Nijmegen, verenigd.

marktplaats

Leven in een moderne tijd

Zo bekeken bestaan ze allemaal in de publieke ruimte. Ze hebben er hun gebedsruimten, velen hebben ook scholen en scholingsprogramma’s, sociale en culturele projecten en eigenlijk zijn deze activiteiten in nagenoeg alle gevallen toegankelijk voor iedereen. Maar dat betekent niet dat alle gemeenschappen op een soortgelijke manier aankijken tegen, en omgaan met, het feit dat we in een moderne tijd leven. En om dat samen te bespreken, zitten we vandaag hier bij elkaar.

Het begrip ‘publieke ruimte’

De ‘publieke ruimte’ is namelijk een woord dat eigenlijk doelt op iets heel anders dan dat al deze gemeenschappen bestaan binnen de grenzen van ‘de stad Nijmegen’. Het woord ‘publieke ruimte’ slaat op ‘politieke verhoudingen’, scholen en scholingsprogramma’s, sociale en culturele projecten. En als in de moderne tijd gesproken wordt over deze publieke ruimte dan bedoelt men daarmee iets anders dan ‘hedendaags’.

Geen ‘Rome van het Noorden’ meer

We zijn begonnen met een vergelijking tussen nu en 50 jaren geleden. Maar ‘modern’ slaat er niet op dat we vandaag de dag deze grote schakering aan levensbeschouwing en religie kennen in Nijmegen dat vroeger het ‘Rome van het noorden’ werd genoemd. Waar slaat het woord modern op? Die vraag is belangrijk om samen na te denken over ‘religie in het publieke domein’.

late-moderniteit

Nieuwe context: ‘late moderniteit’

In onze tijd, einde 20e en begin 21e eeuw, maken we mee dat de meeste mensen zich geplaatst zien voor een nieuwe context waarin ze hun levenskeuzen maken en moeten maken. Deze context wordt de ‘late moderniteit’ genoemd.  Sinds de negentiende eeuw werd onze samenleving en cultuur doortrokken door de overtuiging dat onze levenskeuzen vooral een zaak zijn van persoonlijke en autonome vrijheid en verantwoordelijkheid. Daardoor werden traditionele, vaak religieuze verantwoordingen van hun gezag ontdaan.

Nieuw bewustzijn

Nu breekt er een nieuw bewustzijn door van de zaken, die voor het maken van levenskeuzen belangrijk zijn. Het is niet langer voor iedereen duidelijk welk kompas de persoonlijke en individuele vrijheid biedt. Steeds weer opnieuw moeten we ons bij alles wat om keuzen vraagt, oriënteren. Mensen kunnen daardoor zicht krijgen op wie men oorspronkelijk is. Daarover hebben met name levensbeschouwing en religie beelden en rituelen gevormd.

Geen garanties meer

We moeten ons afvragen hoe we kunnen omgaan met zaken die fout gaan en onverwachte ontwikkelingen. We weten dat ieder van ons daarin zelf een standpunt en een houding moet zoeken. En we beseffen dat de traditionele richtlijnen geen garanties meer bieden voor wat als competent handelen wordt beschouwd. De religies die in de RLRN zijn verenigd, zijn allemaal – vanuit erg verschillende achtergrond – beland in een samenleving die geen kompas meer biedt.

map-917579_1920

Er zijn vele kompassen

Mensen dragen hun traditie mee en ze dragen een kompas mee. Maar dat kompas werkt niet ‘vanzelf’ meer. Het moet telkens opnieuw worden ingesteld. We kennen onze grote en kleine profeten uit de tradities. Maar hun kompas werkt niet meer ‘als vanzelf’. Daarmee is bijvoorbeeld de vredesverklaring ook zo’n belangwekkend initiatief. Want  eigenlijk wordt erdoor uitgedragen dat er vele kompassen zijn. En dat ‘het noorden’ niet op steeds dezelfde plek ligt.

Opnieuw tekenen van de landkaarten

Lijnen naar Rome,  Geneve, Jerusalem, Mekka en naar zoveel andere plaatsen zijn magnetische lijnen die als een netwerk over  Nijmegen liggen. Is daarmee alles dan maar relatief en betrekkelijk? Zijn er dan geen houvasten meer? We dienen in ieder geval onze bekende landkaarten opnieuw in te tekenen. Maar er is ook steeds de mogelijkheid dat het individuele vertrekpunt van iemands reis ‘persoonlijk’  wordt, persoonlijk joods, persoonlijk islamitisch, persoonlijk boeddhistisch. Over die mogelijkheden dienen we het in onze raad steeds te hebben met elkaar.

Twee horizonten

Als we er van uitgaan, zoals de vredesverklaring bijvoorbeeld stelt, dat we nieuwsgierig moeten zijn naar elkaar, dan moeten we precies nieuwsgierig zijn naar die individuele invullingen. Het moet gaan over vragen als: Wat houdt dat in? Waaruit komt dat voort? Waar liggen de bronnen daarvan? Hoe draagt dit alles bij aan ‘religie in de publieke ruimte’? Ik zie twee nieuwe horizonten.

apple-1216853_640

Bouwen aan en verstevigen van netwerk

Allereerst is het zo dat ik mezelf ga ‘hechten’ aan andere mensen die mij ruimte en toegang bieden om van hen te gaan begrijpen waarom en hoe hun levensweg persoonlijk wordt. Het netwerk dat – in beginsel – over Nijmegen ligt krijgt daarmee lijnen die steviger en dikker worden.

Kansen om met elkaar te praten

Op de tweede plaats vinden we dan ook kansen om met elkaar te praten over de uitdagingen waarvoor de stad staat en over de vragen hoe we een bijdrage aan oplossingen daarvoor kunnen leveren. Op deze manier kunnen we de agenda van de Raad van Advies steeds verder blijven vaststellen.